Jak wyglądał powiat gnieźnieński w XVI wieku?
Dodane przez admin dnia Czerwiec 28 2012 14:15:00
Rekonstrukcja sieci osadniczej i środowiska geograficznego Polski XVI wieku to niezwykle ambitne zadanie w pracy historyka. Już od ponad pół wieku temu wyzwaniu stawiają czoła naukowcy z Pracowni Atlasu Historycznego Instytutu Historii Polskiej Akademii Nauk. Co istotne dla nas, obecnie trwają prace nad przygotowaniem tomu dotyczącego województwa kaliskiego, w skład którego wchodził m.in. powiat gnieźnieński. Szczegóły prac zostały zaprezentowane przez prof. Marka Słonia w Muzeum Początków Państwa Polskiego w Gnieźnie.
Treść rozszerzona
Jednym z pierwszych osiągnięć Pracowni Atlasu Historycznego jest stworzenie mapy województwa płockiego, które jest datowane na 1958 rok. Sześć lat później stworzono nową koncepcję map szczegółowych z drugiej połowy XVI wieku w skali 1:250 000. Rok 1966 to kolejne znaczące wydarzenie, jakim było stworzenie mapy ówczesnego województwa lubelskiego. Siedem lat później do całościowego obrazu sprzed lat dołącza Mazowsze a w 1993 roku województwo sandomierskie oraz sieradzkie i łęczyckie (1998 rok). Najnowsze osiągnięcie to stworzenie mapy województwa krakowskiego (2008 rok).

Pracownia Atlasu Historycznego Instytutu Historii Polskiej Akademii Nauk to zgrany zespół naukowców, w którym każdy ma przydzielone indywidualne zadanie związane z określonym regionem. W skład pracowni wchodzą: Arkadiusz Borek, Krzysztof Chłapowski, Michał Gochna, Marta Kuc, Marta Piber – Zbieranowska, Elżbieta Rutkowska, Jarosław Suproniuk, Bogumił Szady, Michał Zbieranowski a także Tomasz Związek. Z gronem współpracują Małgorzata Wilska oraz Henryk Rutkowski. Grupie przewodniczy prof. Marek Słoń, który podkreślił, iż każdy tom pracy składa się z dwóch części: – Jedna z nich zawiera w sobie mapę główną (w skali 1:250 000) i szczegółowe mapy przeglądowe (w skali 1:500 000), przedstawiające m.in. osadnictwo, charakterystykę terenu, sieć parafialną, podziały administracyjne państwowe i kościelne, drogi oraz plany wybranych lokalizacji (w skali 1:10 000) z obszaru określonego województwa. Do drugiej części należy zaliczyć: komentarze, metody opracowania, najważniejsze kwestie historyczne oraz indeksy: miejscowości oraz nazw fizjograficznych.

Z pewnością nie da się ukryć, że najlepszym sposobem na poznanie konkretnego miejsca, które ma się znaleźć w przygotowywanym atlasie, jest zwyczajnie – zobaczenie go na własne oczy. Ciekawostką projektu naukowców jest z pewnością to, że wyznaczone miejscowości są zwiedzane na… rowerach.

Jak przyznał prof. Marek Słoń, jednym z najważniejszych elementów przy tworzeniu danej mapy, jest utwierdzenie się w przekonaniu, że dana miejscowość (nawet najmniejsza) wówczas istniała. Następnie dokonuje się odpowiedniej oceny charakterologicznej, na którą składa się m.in. określenie faktu, czy dane miejsce było własnością prywatną, kościelną czy też królewską. Na informację o danym regionie składa się także struktura mieszkańców, kwestie podatkowe a także dostępne szlaki drogowe.

Jedną z kwestii, na która zwrócił uwagę prof. Słoń, były narzędzia informatyczne wykorzystywane w realizowanej pracy badawczej. W tym przypadku, stosowane są m.in. znane arkusze kalkulacyjne, zawierające jednak dużo bardziej skomplikowane dane i obliczenia niż te, które znamy w tradycyjnych programach biurowych.

Prace nad stworzeniem tomu dotyczącego dawnego województwa kaliskiego (w tym powiatu gnieźnieńskiego) wciąż trwają i zakończą się najprawdopodobniej w przeciągu najbliższych kilku lat.

Paweł Brzeźniak